Image
Een goede nachtrust is essentieel, maar voor veel mensen niet vanzelfsprekend. Slaapproblemen komen frequent voor en hebben vaak een aanzienlijke impact op het dagelijks functioneren. In de zoektocht naar een snelle oplossing wordt nog te vaak gegrepen naar slaapmedicatie, met alle risico’s van afhankelijkheid en chronisch gebruik van dien. De aanpak van slapeloosheid en het rationeel gebruik van benzodiazepines vraagt daarom om een gedeelde visie, duidelijke communicatie en een nauwe samenwerking tussen huisarts en huisapotheker. Het afbouwprogramma benzodiazepines en het MFO rond dit thema illustreren hoe deze samenwerking in de praktijk vorm kan krijgen.
Slaapproblemen en slapeloosheid
De natuurlijke behoefte aan slaap en het tijdstip van inslapen verschillen van mens tot mens en zijn afhankelijk van leeftijd/levensfase, geslacht en levenswijze. Bij 65% van de volwassenen bedraagt de totale slaapduur gemiddeld 7 tot 8 uur. De gemiddelde normale duur van inslapen is korter dan 30 minuten en bij ouderen korter dan 1 uur. Het is normaal dat iemand twee- tot driemaal per nacht (kort) wakker wordt, vaak zonder bewuste ervaring.
Slaapproblemen omvatten klachten over de kwantiteit en/of kwaliteit van slaap, zoals moeilijk inslapen, vaak ontwaken, vroeg wakker worden of overdag slaperigheid en vermoeidheid. Wanneer deze klachten minstens drie keer per week optreden en het dagelijks functioneren beïnvloeden, spreken we van slapeloosheid (insomnia). Chronische slapeloosheid wordt gedefinieerd als slaapproblemen die langer dan drie maanden aanhouden. Recente cijfers van de Gezondheidsenquête tonen aan dat de helft van de volwassen bevolking aangeeft slecht te slapen.
Ongeveer één op de drie volwassenen slaapt slecht, en één op de vijf kampt met chronische slapeloosheid. Dit leidt er vaak toe dat mensen grijpen naar slaapmiddelen: in 2022 kreeg ongeveer één op de vijf Belgen een slaap- of kalmeermiddel voorgeschreven, goed voor ongeveer 2 miljoen patiënten. Daarmee blijft België internationaal één van de koplopers in het gebruik van benzodiazepines en verwante producten, zoals Z-drugs.
Bij ouderen blijft het gebruik hoog. Bij 65-plussers gebruikte in 2023–24 nog 10,9% een benzodiazepine in de afgelopen 24 uur, terwijl langdurig gebruik stabiel bleef rond 3%. Het gebruik van Z-drugs bij 65-plussers bleef de afgelopen tien jaar nagenoeg stabiel op 3,2%. Chronisch gebruik bij 75-plussers bedraagt 103 per 1000, ruim boven het OESO-gemiddelde van 28 per 1000. Deze cijfers benadrukken de nood aan gerichte afbouwprogramma’s en alternatieven om veilig te minderen.
Het afbouwprogramma benzodiazepines
Het afbouwprogramma benzodiazepines is dit jaar officieel 1 jaar verankerd in het takenpakket van de apotheker en daar mogen we trots op zijn. Sinds de start van het proefproject in 2023 zijn ondertussen al meer dan 14.000 patiënten gestart met hun afbouw, waarbij een duidelijke voorkeur gaat naar het afbouwprogramma van 10 stappen met een lengte van 30 dagen.
Afbouwen doe je nooit alleen: het vergt motivatie, vertrouwen en nauwe samenwerking tussen arts en apotheker. Door vanaf het begin een coherent verhaal te brengen en patiënten goed te informeren over het gebruik van slaapmedicatie, kunnen toekomstige afbouwprogramma’s vaak zelfs vermeden worden.
Ervaringen van apothekers: hoe kijken wij naar het afbouwprogramma?
Uit een online enquête in maart 2024,bij bijna 100 apothekers, blijkt dat 69% tevreden tot zeer tevreden is over het proefproject. Ook 55% is tevreden met de voorziene honoraria en 95% wil dat het project verdergezet wordt. Sterke punten zijn onder andere: persoonlijke aanpak, ondersteuning door de apotheker en laagdrempeligheid voor de patiënt. Zwakke punten zijn onder andere onvoldoende bekendheid bij artsen, strenge inclusiecriteria en beperkte flexibiliteit.
Een tweede vragenlijst in april 2024 bij 328 apothekers identificeerde enkele belangrijke succesfactoren: goede samenwerking met de arts, bewustwording bij artsen over de rol van de apotheker, een vertrouwensrelatie tussen arts, patiënt en apotheker, en de mogelijkheid tot trage afbouw via magistrale bereidingen. De belangrijkste drempels zijn een gebrek aan interesse of vraag van de patiënt en/of arts.
Aan de slag in de praktijk
Wil je zelf aan de slag in de praktijk? Onderstaande praktische tips bieden handvaten om ongewenst chronisch gebruik in de apotheek effectief te voorkomen en begeleiden.
Chronisch gebruik van benzodiazepines kan worden voorkomen door een combinatie van goede diagnostiek, voorlichting en behandeling:
- Grondige anamnese: bespreek slaappatronen, verwachtingen, overtuigingen over slapeloosheid en gebruik van alcohol, drugs of medicatie; een slaapdagboek kan inzicht geven in slaapklachten en belemmerende gewoontes.
- Voorlichting en psycho-educatie: corrigeer foutieve ideeën over slapen en leg slaapbevorderende en slaapbelemmerende factoren uit; vaak volstaat uitleg bij milde slaapproblemen.
- Niet-medicamenteuze behandeling: bij langdurige slapeloosheid kan cognitieve gedragstherapie helpen de negatieve patronen te doorbreken.
- Behandeling van achterliggende oorzaken: psychosociale, psychiatrische of somatische factoren (zoals pijn of stress) moeten worden opgespoord en aangepakt om onnodig medicijngebruik te vermijden.
- Voorlichting bij start benzodiazepines: bespreek duidelijk de tijdelijke aard, mogelijke bijwerkingen en afhankelijkheidsrisico’s, zowel mondeling als schriftelijk.
|
Benzodiazepines moeten enkel kortdurend worden voorgeschreven. Belangrijke richtlijnen:
|
Opvolging en monitoring:
- Plan een vervolgconsult na één week om effectiviteit en bijwerkingen te evalueren.
- Bewaak het gebruikspatroon en het gedeeld farmaceutisch dossier (GFD), zodat vroegtijdig beginnend chronisch gebruik of gebruik bij de behandelende arts(en) kan worden gesignaleerd.
Image
Het Medisch-Farmaceutisch Overleg: het belang van lokale afspraken
Zoals eerder in dit artikel werd besproken is een goede samenwerking tussen huisarts en huisapotheker cruciaal voor een succesvol afbouwprogramma. Om patiënten vertrouwen te geven en een vlotte afbouw te garanderen, is het belangrijk dat beide beroepsgroepen volledig op de hoogte zijn van het programma en lokaal afspraken maken.
Een Medisch-Farmaceutisch Overleg (MFO) is hiervoor ideaal. Het MFO kan op verschillende manieren ingevuld worden, afhankelijk van de kennis van de deelnemers. Het programma is opgesplitst in 2 modules, die beide los van elkaar kunnen gebruikt worden: rationeel gebruik van benzodiazepines en afbouw van benzodiazepines. In beide modules wordt stapsgewijs opgebouwd naar de samenwerking tussen huisartsen en apothekers.
|
|
Uit eerdere MFO’s kwamen verschillende concrete afspraken naar voren die de samenwerking in de praktijk versterken:
|
Het afbouwprogramma benzodiazepines bewijst dat samenwerking, goede communicatie en begeleiding essentieel zijn om veilig medicatiegebruik te verminderen. Lokale afspraken via MFO’s, combinatie van niet-medicamenteuze alternatieven, rationeel voorschrijven en nauwgezette opvolging zorgen ervoor dat patiënten stap voor stap kunnen afbouwen en uiteindelijk een gezonde nachtrust kunnen bereiken.
Image
|
Wil je aan de slag met dit thema en een MFO organiseren in jouw gemeente? Wij helpen je graag verder! Contacteer ons (beroepsontwikkeling@kovag.be) en wij kunnen je helpen met:
|
Bronnen
- KOVAG – MFO Programma rationeel gebruik & afbouw van benzodiazepines (2024)
- FAGG – Slaapmiddelen bevraging van het FAGG toont aan dat meer dan een derde van patiënten tekenen van afhankelijkheid toont en meer dan een derde gebruikt de middelen te lang https://www.fagg.be/nl/news/slaapmiddelen_bevraging_van_het_fagg_toont_aan_dat_meer_dan_een_derde_van_patienten_tekenen
- Sciensano – Resultaten van de Gezondheidsenquête 2023-2024
- APB - Afbouw van slaapmiddelen: apothekers begeleiden al ruim 5500 patiënten https://www.apb.be/nl-BE/Artikel/afbouw-van-slaapmiddelen-apothekers-begeleiden-al-ruim-5500-patienten~1482NL
- APB – Afbouwprogramma benzo’s succesvol https://www.apb.be/nl-BE/Artikel/afbouwprogramma-benzos-succesvol~1174NL
- APB – Afbouw van benzodiazepines via magistrale bereiding: voorlopige resultaten van het RIZIV project https://www.apb.be/nl-BE/files/6477A13B-7851-4ED8-9BD6-824E42BB15EB.pdf?title=afbouw-van-benzodiazepines-via-magistrale-bereiding---voorlopige-resultaten-van-het-riziv-project
- Onderzoek naar attitude en ervaringen van apothekers ten aanzien van het stoppen van langdurig gebruik van benzodiazepines. (2024) Auteur: Lies Vanderbeken Promotor: Dr. Ellen Van Leeuwen (Universiteit Gent)
- Proefproject afbouw slaapmedicatie: de ervaringen van apothekers en huisartsen nader bekeken. (2024) Auteur: Margot Mentink Promotor: Prof. Dr. Emmy Tuenter (Universiteit Antwerpen)
